Ontdek de beste bezienswaardigheden in Split

Split ligt aan de Adriatische kust van Kroatië, halverwege het land in de regio Midden-Dalmatië. Het is de tweede stad van Kroatië en tegelijk een van de oudste bewoonde plekken aan deze kust. Wat Split bijzonder maakt is dat de oude stad letterlijk in een Romeins keizerpaleis is gebouwd. Tussen de antieke muren wonen nog steeds mensen, draaien cafés en hangen wasrekken tussen de stenen. Je loopt er niet door een museum, maar door een stad die toevallig zo’n zeventien eeuwen oud is.

Inleiding tot Split

De meeste reizigers komen voor de oude stad, en terecht. Het paleis van Diocletianus beslaat een flink stuk van het historische centrum, en daaromheen liggen latere middeleeuwse buurten met smalle steegjes, pleintjes en kerktorens. Je verdwaalt er gegarandeerd, maar dat hoort erbij. Op een hoek vind je een Romeinse zuil, een paar meter verder een barokke gevel en daarachter een terras met versgebakken brood. Het ene tijdperk loopt zonder waarschuwing over in het andere.

Buiten de muren is Split een gewone, levende havenstad. Er is een drukke veerhaven, een lange waterfrontboulevard met palmen en een groot beboste schiereiland in het westen waar de stad gaat sporten en wandelen. Veel toeristen gebruiken Split als springplank naar de eilanden, en dat is jammer, want de stad zelf verdient meer dan een tussenstop. Blijf een paar nachten en je merkt dat het ’s avonds, als de dagjesmensen weg zijn, juist het mooist wordt.

Mijn eigen tip vooraf: ga vroeg op pad. Tussen acht en tien uur is het Peristil bijna leeg en valt het licht prachtig tussen de zuilen. Tegen het middaguur staan er rijen voor de kathedraaltoren en is het in de steegjes warm en vol. Wie de drukte wil ontlopen, draait het ritme van de stad gewoon een paar uur om.

Geschiedenis van Split

De geschiedenis van Split begint met één man. De Romeinse keizer Diocletianus liet hier tussen ongeveer 295 en 305 na Christus een enorm paleis bouwen als residentie voor na zijn troonsafstand. Hij was zelf afkomstig uit deze streek en koos de kustvlakte bij het oude Salona om zijn oude dag door te brengen. In 305 deed hij vrijwillig afstand van de macht, iets wat een Romeins keizer maar zelden deed, en hij trok zich terug in zijn paleis. Hier woonde hij tot zijn dood, ergens rond 311 na Christus.

Het complex was geen gewone villa. Het mat ongeveer 215 bij 180 meter, met muren tot zo’n 26 meter hoog, en besloeg ongeveer 30.000 vierkante meter, ruwweg drie hectare. De helft was keizerlijk woonvertrek, de andere helft diende voor het garnizoen en de bedienden. Na de val van het Romeinse Rijk raakte het paleis niet in verval, maar werd het juist bevolkt. Toen het nabijgelegen Salona in de zevende eeuw werd verwoest, vluchtten de inwoners binnen de dikke muren en richtten daar hun huizen in. Zo groeide een paleis uit tot een complete stad.

Door de eeuwen heen wisselden de heersers elkaar af. Split viel onder Byzantium, onder Kroatische en Hongaarse koningen en eeuwenlang onder de Republiek Venetië, die haar sporen naliet in de architectuur en de keuken. Daarna kwamen de Habsburgers, kort de Fransen en opnieuw Oostenrijk, tot Split in de twintigste eeuw deel werd van Joegoslavië en uiteindelijk van het onafhankelijke Kroatië. Elke periode bouwde verder op de Romeinse fundamenten zonder ze te slopen.

Dat het verleden zo gaaf bewaard bleef, is internationaal erkend. Het historische complex van Split met het paleis van Diocletianus staat sinds 1979 op de werelderfgoedlijst van UNESCO. De erkenning ging precies om dat unieke samengaan, want hier staat een antiek keizerpaleis dat nooit een ruïne werd en tot op de dag van vandaag gewoon bewoond is.

De top 10 bezienswaardigheden in Split

Diocletianus’ Paleis (Dioklecijanova palaca)

Het paleis is geen losse bezienswaardigheid maar de kern van de hele oude stad. Je betreedt het via een van de vier oude poorten, die naar metalen zijn vernoemd. Dat zijn de Gouden, de Zilveren, de IJzeren en de Bronzen Poort. Eenmaal binnen loop je door dezelfde stratenstructuur die de Romeinse landmeters bijna zeventien eeuwen geleden uitzetten. De twee hoofdassen kruisen elkaar bij het Peristil, het ceremoniële plein middenin het paleis.

Wat dit zo bijzonder maakt, is dat het paleis nooit leeg kwam te staan. Tussen de antieke muren zitten woningen, winkels, restaurants en zelfs een paar kleine appartementen waar mensen permanent wonen. Boven een Romeinse boog hangt een airco, naast een tweeduizend jaar oude muur staat een espressobar. Dat contrast hoort er gewoon bij en het maakt een wandeling hier levendiger dan welk openluchtmuseum dan ook.

Neem de tijd om gewoon doelloos rond te dwalen. De grote bezienswaardigheden vind je vanzelf, maar de mooiste momenten zitten in de zijsteegjes die nergens heen lijken te leiden. Het paleis staat sinds 1979 op de UNESCO-werelderfgoedlijst.

Bezoekdetails: vrij toegankelijk via de vier poorten; de losse onderdelen zoals de kelders en de kathedraal hebben eigen entree en openingstijden.

Kathedraal van Sint-Domnius (Katedrala svetog Duje)

De kathedraal van Sint-Domnius heeft een wrang verhaal. Het gebouw was oorspronkelijk het mausoleum van keizer Diocletianus, de man die christenen vervolgde. In de middeleeuwen bouwden de christenen het achthoekige grafmonument om tot hun kathedraal en wijdden het aan Sint-Domnius, een lokale martelaar die juist onder Diocletianus om het leven kwam. De keizer kreeg dus letterlijk een kerk over zich heen die zijn slachtoffer eert.

Binnen is het kleiner dan je zou verwachten, maar des te rijker. Het ronde middendeel met de oude koepel, de houtgesneden deuren uit de dertiende eeuw en de met sculpturen versierde altaren maken het de moeite waard. Het gebouw geldt als een van de oudste kathedralen ter wereld die nog steeds als kerk in gebruik is.

Het is er vaak druk en de ruimte is beperkt, dus ga vroeg op de dag. Houd er rekening mee dat je schouders en knieën bedekt moeten zijn om binnen te komen.

Bezoekdetails: entree via combiticket dat vaak ook de schatkamer, de crypte en de doopkapel omvat; de toren koop je los of in hetzelfde ticket.

Peristil (Peristyle)

Het Peristil was het ceremoniële plein van het paleis, de plek waar je voor de keizer verscheen. Nog altijd komt hier het meeste leven van de oude stad samen. Aan weerszijden staan rijen antieke zuilen van rood Egyptisch graniet, aangevoerd over zee toen het paleis werd gebouwd. Aan de korte zijde leidt een trap omhoog naar de vestibule en de keizerlijke vertrekken.

Overdag is het plein een ontmoetingsplek waar reisgroepen verzamelen en gidsen hun verhaal doen. De treden aan de zijkant zijn een populaire zitplek, al hangt daar wel een terras dat geld vraagt voor het kussentje waarop je zit. ’s Ochtends vroeg en laat op de avond heb je het plein bijna voor jezelf, en dan zie je pas hoe imposant die zuilen zijn.

Regelmatig staan er kostuumacteurs verkleed als Romeinse wachters voor de foto. Leuk voor de kinderen, maar besef dat ze een fooi verwachten als je op de kiek gaat.

Bezoekdetails: vrij toegankelijk, dag en nacht; mooiste licht vroeg in de ochtend.

Klokkentoren van de kathedraal

De klokkentoren naast de kathedraal is 57 meter hoog en het herkenningspunt van de hele skyline van Split. De bouw begon halverwege de dertiende eeuw en sleepte zich voort tot in de zestiende eeuw, met een grondige restauratie veel later. De stijl is romaans en gotisch door elkaar, met steeds opener verdiepingen naarmate je hoger komt.

De beklimming loont. De trappen zijn smal en op sommige stukken open, dus voor wie slecht tegen hoogte kan is het even doorbijten. Boven heb je rondom uitzicht over de daken van de oude stad, de haven, het schiereiland Marjan en de eilanden in de verte op de Adriatische Zee. Op een heldere dag zie je tot ver de kust langs.

Ga ook hier liefst vroeg, want het is een nauwe toren en bij drukte ontstaat opstopping op de trap. Stevig schoeisel is geen overbodige luxe.

Bezoekdetails: losse entree of via het combiticket van de kathedraal; smalle trap, niet geschikt voor wie hoogtevrees heeft.

Riva (Obala hrvatskog narodnog preporoda)

De Riva is de lange waterfrontboulevard langs de zuidgevel van het paleis, met palmen, witte parasols en een rij terrassen. Dit is waar Split flaneert. ’s Avonds komt half de stad hierheen voor de avondwandeling die de Kroaten met liefde tot een soort ritueel hebben gemaakt. Je loopt heen en weer, groet bekenden, neemt een ijsje of een koffie en kijkt naar de zee.

Vanaf de boulevard heb je de zuidmuur van het paleis recht voor je, met daarachter de torens van de oude stad. Het is de logische plek om je dag te beginnen of af te sluiten. Overdag is een koffie hier prijzig en zit je vooral tussen toeristen, maar tegen zonsondergang wordt het mooi, met het warme licht op de gevels en de boten die de haven in en uit varen.

Vlak naast de boulevard ligt de groene markt en even verderop de vishal, allebei de moeite waard voor wie wil zien wat de lokale keuken voedt.

Bezoekdetails: vrij toegankelijk; terrassen aan de waterkant zijn duurder dan een paar straten landinwaarts.

Standbeeld van Grgur Ninski (Gregorius van Nin)

Net buiten de noordelijke Gouden Poort staat een enorm bronzen beeld van Grgur Ninski, oftewel Gregorius van Nin, een middeleeuwse bisschop die ervoor streed dat de kerkdiensten in het Kroatisch en niet in het Latijn gehouden mochten worden. Het beeld is gemaakt door de beroemde Kroatische beeldhouwer Ivan Mestrovic en torent met een opgeheven vinger boven de bezoekers uit.

De grote teen van het beeld is goudglanzend gewreven. Volgens de plaatselijke traditie brengt het aanraken ervan geluk en zorgt het dat je ooit terugkeert naar Split. Het werkt, in die zin dat er bijna altijd een rijtje mensen staat te wachten om die teen even vast te pakken. Of het geluk brengt laat ik in het midden, maar de foto is gegarandeerd.

Het plekje bij de Gouden Poort is bovendien een rustig hoekje om even uit de drukte van het centrum te stappen, met wat schaduw onder de bomen.

Bezoekdetails: vrij toegankelijk, buiten de noordmuur bij de Gouden Poort; geen entree.

Kelders van het paleis (Podrumi)

Onder de keizerlijke vertrekken aan de zuidkant liggen de kelders, de Podrumi. Deze Romeinse onderbouw was ooit puur constructie, een fundament dat de woonruimtes erboven op niveau bracht met de poort aan de waterkant. Doordat ze eeuwenlang dichtgemetseld bleven, zijn de gewelven uitzonderlijk gaaf bewaard. De ruimtes erboven zijn allang verdwenen, maar hun spiegelbeeld staat hier beneden nog overeind.

Vandaag lopen er marktkraampjes met sieraden, kant en souvenirs door een deel van de kelders, en is een ander deel als museumruimte open. Game of Thrones-fans herkennen de gewelven meteen, want hier hield Daenerys haar draken vast en op verschillende plekken in de oude stad werden scènes opgenomen. De koele, donkere ruimtes zijn op een hete zomerdag een welkome ontsnapping aan de zon.

Het toegankelijke museumdeel is niet groot, maar het geeft het beste gevoel van hoe massief het oorspronkelijke paleis was.

Bezoekdetails: de doorgang met kraampjes is vrij, het afgesloten museumdeel heeft losse entree.

Marjanheuvel en bospark

Ten westen van het centrum steekt het beboste schiereiland Marjan de zee in, en dat is de groene long van Split. Vanaf de oude stad loop je in een kwartiertje naar de eerste trappen, waarna paden door dennenbos omhoog kronkelen. Onderweg passeer je uitkijkpunten met fraai zicht op de oude stad, de haven en de eilanden, en hoger op de berg staat de kleine kapel van Sint-Hieronymus tegen de rotsen aan.

Marjan is waar de inwoners van Split komen om te hardlopen, te wandelen en aan de rotskust te zwemmen. Het hoogste punt biedt het beste panorama, maar ook halverwege bij café Vidilica heb je al een prachtig uitzicht met een koud drankje erbij. De combinatie van bos, zee en uitzicht maakt het een fijne tegenhanger van de drukke steegjes beneden.

Ga in de zomer vroeg of tegen de avond, want overdag is de klim warm en biedt het bos niet overal schaduw. Neem genoeg water mee.

Bezoekdetails: vrij toegankelijk natuurpark; te voet vanaf het centrum, geen entree.

Tempel van Jupiter (Jupiterov hram)

In een smal steegje vlak bij het Peristil staat de tempel van Jupiter, een klein maar gaaf Romeins heiligdom uit de tijd van het paleis. Net als het mausoleum kreeg ook deze tempel in de middeleeuwen een nieuwe functie en werd hij verbouwd tot doopkapel van de kathedraal. Binnen vind je een prachtig versierd tongewelf vol kleine reliëffiguren en een middeleeuws doopvont met daarop een afbeelding van een Kroatische koning.

Bij de ingang zit een Egyptische sfinx van zwart graniet, een van de stukken die Diocletianus uit Egypte liet aanvoeren om zijn paleis te versieren. De meeste sfinxen uit die tijd zijn verminkt of verdwenen, dus dat deze er nog staat is bijzonder. De ruimte zelf is klein en het is er vaak even aanschuiven, maar het detail in dat gewelf is het waard.

Je vindt de tempel makkelijk door het smalle straatje vanaf het Peristil te volgen, al loop je er net zo makkelijk voorbij als je niet oplet.

Bezoekdetails: kleine losse entree, vaak in het kerkelijke combiticket inbegrepen; beperkte ruimte binnen.

Vestibul (Vestibule)

Aan de bovenkant van de trap bij het Peristil ligt de vestibule, de ronde, ooit koepelvormige inkomhal die toegang gaf tot de keizerlijke privévertrekken. Wie hier binnenkwam stond op het punt de keizer zelf te ontmoeten, en de ruimte was daarop berekend met een imposante hoogte en rondingen. De koepel is in de loop der eeuwen verdwenen, zodat je nu door een ronde opening recht de lucht in kijkt.

Juist dat open dak en de kale ronde muren zorgen voor een opmerkelijke akoestiek. Bijna elke dag staan hier klapa-zangers, mannen die in de Dalmatische traditie a capella meerstemmige liederen zingen. Het geluid kaatst rond door de ruimte en blijft even hangen. Loop er gerust binnen, blijf even staan en luister; een fooi in het mandje wordt op prijs gesteld.

De vestibule is ook het moment waarop het paleis even letterlijk omhoogkijkt, weg van de straat. Een korte stop, maar een die je bijblijft.

Bezoekdetails: vrij toegankelijk, boven aan de trap bij het Peristil; klapa-zang meestal overdag.

Reistips voor Split

Beste reistijd

De aangenaamste maanden zijn mei, juni en september. Het water is dan warm genoeg om te zwemmen, de terrassen zitten vol en het is nog niet bloedheet. Juli en augustus zijn het drukst en duurst, met temperaturen die overdag ruim boven de dertig graden kunnen uitkomen en een oude stad die bomvol staat. Wil je in de hoogzomer komen, plan dan je bezoeken aan de kathedraal en de toren in de vroege ochtend. April en oktober zijn rustiger en goedkoper, met zacht weer dat ideaal is om te wandelen, al is zwemmen dan een gok.

Hoe kom je er

Luchthaven Split (SPU) ligt ongeveer 25 kilometer ten noordwesten van de stad, bij Kastela. Vanaf het vliegveld brengt een shuttlebus je naar het busstation naast de haven, en lijnbus 37 rijdt langs Trogir het centrum in. Een taxi of vooraf geboekte transfer kost meer maar is sneller. Split is daarnaast goed bereikbaar met trein en bus vanuit Zagreb en de rest van het land, en de veerhaven naast het oude centrum verbindt de stad met de eilanden van Midden-Dalmatië en zelfs met Italië.

Wil je niet meteen na de vlucht gaan uitzoeken hoe je in het centrum komt, dan boek je vooraf een transfer die je gewoon bij aankomst op de luchthaven oppikt.

Praktisch

In Kroatië betaal je sinds 2023 met de euro, wat het rekenen makkelijk maakt. Het oude centrum is volledig autovrij en grotendeels vlak, al zijn de straatjes plaatselijk glad gesleten en oneffen, dus draag schoenen met grip. Parkeren in de buurt van de oude stad is schaars en prijzig; heb je een huurauto, kies dan een hotel met eigen parkeergelegenheid of een parkeergarage iets buiten het centrum. Pinnen kan vrijwel overal. Voor de kerkgebouwen geldt een bedekkende kledingvoorschrift, dus neem in de zomer iets mee voor over je schouders.

Accommodatie in Split

Slapen in Split kan ruwweg op twee manieren. Binnen de muren van het paleis vind je kleine appartementen en boetiekhotels die je midden in de geschiedenis onderdompelen, met als nadeel dat het er ’s avonds rumoerig kan zijn door de terrassen en dat koffers door smalle steegjes gesleept moeten worden. Wie rust zoekt, kiest beter voor de wijken net buiten het centrum, richting Bacvice of Varos, waar je vaak meer ruimte krijgt voor je geld en alsnog binnen tien minuten in de oude stad loopt. Voor strand en zwemmen liggen de hotels langs de westkust en op het schiereiland Marjan iets verder weg maar rustiger. Boek in het hoogseizoen ruim van tevoren, want het centrum zit dan snel vol.

Eten en drinken in Split

De Dalmatische keuken draait om de zee, om olijfolie en om eenvoud. In Split eet je verse vis, schelpdieren en gegrilde groente, met sterke invloeden uit de Venetiaanse tijd. Ga voor de lokale gerechten in een konoba, het traditionele eethuis, en niet voor de toeristenkaarten met foto’s pal aan het Peristil. Een paar dingen die je wat mij betreft moet proberen.

• Crni rizot, de zwarte risotto met inktvis die zijn kleur aan de inkt dankt.
• Peka, vlees of octopus dat langzaam gaart onder een metalen klok met hete kolen, meestal vooraf te bestellen.
• Pasticada, gestoofd rundvlees in een zoetzure saus, traditioneel geserveerd met gnocchi.
• Verse vis en schaaldieren van de markt, simpel gegrild met citroen en olijfolie.
• Soparnik, een dunne hartige taart met snijbiet uit het achterland rond Split.
• Een glas lokale wijn zoals Plavac Mali of een Dalmatische witte wijn, en als afsluiter een rakija.

Dagtrips vanuit Split

Split is een prima uitvalsbasis. In een straal van een à twee uur reizen liggen watervallen, eilanden, vestingen en oude kuststadjes die elk een dag vullen.

De watervallen van Krka

Het nationale park Krka ligt zo’n anderhalf uur rijden naar het noorden en draait om een reeks watervallen waar de rivier in trappen omlaag stort. Het bekendste punt is Skradinski Buk, een brede cascade omringd door houten loopbruggen door het bos. Je kunt het park per bus, huurauto of georganiseerde excursie bereiken. Combineer het eventueel met een bezoek aan Sibenik, dat onderweg ligt en zelf de moeite waard is.

Het eiland Brac met Zlatni Rat

Vanaf de haven van Split vaar je in een klein uur naar Brac, het dichtstbijzijnde grote eiland. De grote trekpleister is het strand Zlatni Rat bij Bol, een lange tong van fijne kiezels die als een vinger de zee in steekt en met de stroming van vorm verandert. Het is een van de bekendste stranden van Kroatië en op een mooie dag goed gevuld, maar het heldere water maakt veel goed. Brac is ook bekend om zijn witte steen, waarvan onder meer paleizen en kerken in de regio gebouwd zijn.

De vesting Klis

Ongeveer 15 kilometer ten noorden van Split torent de vesting Klis op een rotskam tussen twee bergen. De burcht bewaakte eeuwenlang de doorgang naar het binnenland en wisselde herhaaldelijk van eigenaar, van Kroatische koningen tot de Ottomanen. Vanaf de muren heb je een weids uitzicht over Split en de zee. Game of Thrones-fans kennen Klis als decor voor de fictieve stad Meereen. Met de stadsbus of een korte rit met de auto ben je er zo, en het is een mooie halve dag.

Kuststadjes en eilanden in de buurt

Vlak ten westen van Split ligt het schilderachtige Trogir, een ommuurd stadje op een eilandje dat net als Split op de werelderfgoedlijst staat en perfect te combineren is met de luchthaven. Verder op zee lokt het mondaine Hvar, het zonnigste eiland van Kroatië met een levendige haven en lavendelvelden in het achterland. Beide bereik je makkelijk vanuit de stad voor een dag of langer.

Makarska

Zo’n vijfenzestig kilometer naar het zuidoosten over de kustweg, ongeveer een uur rijden, ligt Makarska. Hier wandel je over een palmenboulevard die strak onder de steile wand van het Biokovo-gebergte ligt, met een mooi stadsstrand vlakbij. Wie wat hoger wil, neemt de Biokovo Skywalk, een glazen platform dat hoog boven de kust uitsteekt.

Bol

Bol vind je op het eiland Brac, waar je met de veerboot naar Supetar komt en dan doorrijdt naar het zuiden, of in het seizoen met een snelle catamaran direct overvaart. In Bol ligt Zlatni Rat, het beroemdste strand van Kroatië, en daarboven verheft zich de top Vidova Gora.

Omiš

Zo’n vijfentwintig kilometer naar het zuidoosten ligt Omiš, op de plek waar de rivier de Cetina door een steile kloof de zee in komt. Het stadje is vooral bekend bij wie van actie houdt, want hier ga je raften of zoef je over een van de ziplines die boven het dal zijn gespannen. Boven de huizen staan nog twee oude piratenforten die je herinneren aan de tijd dat dit een berucht roversnest was.

Vis

Vis is het verste bewoonde eiland voor de Dalmatische kust, en juist daardoor voelt het rustiger en oorspronkelijker dan zijn buren. Vanuit Split vaar je er in zo’n twee uur met de catamaran naartoe. Op het programma staan de Blauwe Grot bij het eilandje Bisevo, het ingetogen vissersdorp Komiza en de baaien waar de tweede Mamma Mia-film werd opgenomen.

Brela

Ongeveer vijftig kilometer zuidoostwaarts langs de kust ligt Brela, het mooiste strandplaatsje van de Makarska-riviere. Punta Rata wordt geregeld tot een van de mooiste stranden van Europa verkozen, en als je er staat snap je meteen waarom. Witte kiezels, dennen die tot aan het water reiken en dat onwerkelijk heldere blauw maken het de moeite waard.

Conclusie

Split is een van die plekken waar je geschiedenis niet hoeft op te zoeken, omdat je er gewoon in woont zolang je er bent. Een ochtendkoffie tegen een Romeinse muur, een middag op de paden van Marjan, een avond op de Riva en daartussendoor een boot naar de eilanden. De stad combineert het gewicht van zeventien eeuwen met het gemak van een levende havenstad, en dat maakt een paar dagen hier zelden genoeg. Wie de drukte van de zomer weet te omzeilen en het ritme van de stad volgt, ontdekt waarom Split veel meer is dan de plek waar de veerboot vertrekt.

Veelgestelde vragen